Tarło Stanisław Franciszek h. Topór (ok. 1674–1721), kuchmistrz koronny, marszałek nadworny koronny z nominacji Stanisława Leszczyńskiego.
Był synem Adama Piotra (zm. w lub przed 1710, zob.) i Franciszki Teodory (1650–1718), córki Krzysztofa Opalińskiego (zob.) i Teresy z Czarnkowskich. Miał braci: Piotra Franciszka (zob.), Jana (1680–1739) i Michała (1678 – 24 XI 1727), generała wojsk francuskich.
Działalność w samorządzie szlacheckim rozpoczął T. w woj. krakowskim; na sejmiku proszowickim 10 XI 1693 został wybrany do rozdzielania podatków wojewódzkich przeznaczonych na wojsko, a na sejmiku 26 V 1695 do komisji wyłonionej dla odebrania od Samuela Czartoryskiego przechowywanych przez niego ksiąg ziemskich lelowskich i czchowskich. Na sejmiku przedkonwokacyjnym 27 VII 1696 złożył podpis pod konfederacją kapturową woj. krakowskiego. Obrano go wówczas posłem na sejm konwokacyjny t.r., a po jego zerwaniu podpisał zawiązaną wtedy konfederację generalną; wszedł też do rady do boku prymasa Michała Radziejowskiego. Po sejmie pacyfikacyjnym 1699 r. król August II mianował go 14 VIII t.r. kuchmistrzem kor. Na sejm 1701 r. posłował T. z woj. krakowskiego; z powodu małej liczby posłów przybyłych na sejm, wzywał do odroczenia obrad. Domagał się uzyskania wyjaśnień z Brandenburgii na temat koronacji elektora Fryderyka III na króla w Prusach. Kandydował na marszałka sejmu z limity 1701/2 r., a po wyborze marszałka izby wszedł w skład deputacji do króla z oznajmieniem o tej elekcji. Protestował przeciw amnestii dla tzw. republikantów lit., zwłaszcza dla kanonika wileńskiego Krzysztofa Białłozora, który po bitwie pod Olkienikami podburzył szlachtę do samosądu nad koniuszym lit. Michałem Sapiehą. Na tym tle omal nie doszło do pojedynku T-y z chor. żmudzkim Kazimierzem Zarankiem, posłem ze Żmudzi. Ostatecznie T. podpisał akt pacyfikacji W. Ks. Lit. z 16 I 1702. Powołany na tym sejmie w skład poselstwa do pertraktacji pokojowych z królem szwedzkim Karolem XII, wyruszył z poselstwem pod przewodnictwem woj. kaliskiego Feliksa Aleksandra Lipskiego do obozu szwedzkiego w marcu t.r.; do audiencji doszło jednak dopiero 4 V w Długiej Wsi. Podobnie jak inny członek poselstwa, Kazimierz Dominik Ogiński, opowiadał się za pokojem za wszelką cenę, podczas gdy Lipski uważał, że trzeba bronić Rzpltej, jeśli król Szwecji odrzuci polskie propozycje. Po powrocie do Warszawy posłowie oskarżyli Lipskiego, że bardziej bronił interesów Augusta II niż Rzpltej. Już po zajęciu Warszawy przez Szwedów poselstwo odbyło 20 VI formalną pożegnalną audiencję u Karola XII. Prawdopodobnie T. miał wpływ na decyzję szlachty lubelskiej, która zebrawszy się 26 VI na popisie, rozjechała się do domów na wieść o zbliżaniu się Szwedów. Podczas zjazdu szlachty mpol. pod Sandomierzem w sierpniu powtórzył zapewne oskarżenia przeciw Lipskiemu, co prawdopodobnie przyczyniło się do zaognienia nastrojów i doprowadziło do rozsiekania 21 VIII woj. kaliskiego przez szlachtę.
T. marszałkował sejmikowi proszowickiemu 27 II 1703, na którym zawiązano konfederację przy auguście II. Gdy podczas obrad sejmu t.r. w Lublinie straż uniemożliwiła 6 VII, niebędącemu posłem, pijanemu T-le wejścia na salę obrad, spoliczkował jej komendanta. W r. 1705 otwarcie poparł Stanisława Leszczyńskiego, z którym był blisko spowinowacony przez jego żonę, Katarzynę z Opalińskich. Podobno żywił przekonanie, że tylko król Polak może uszczęśliwić ojczyznę. Na zjeździe konfederacji warszawskiej w Warszawie, poprzedzającym koronację Leszczyńskiego, został wyznaczony do komisji do rokowań traktatowych ze Szwedami; brał też udział w uroczystościach koronacyjnych i podpisał 4 X t.r. akt zaprzysiężenia przez Leszczyńskiego praw Rzpltej. Mając wpływy wśród szlachty i będąc dobrym mówcą, stał się jednym z organizatorów ruchu skierowanego przeciw zawiązanej w r. 1704 proaugustowskiej konfederacji sandomierskiej. Został marszałkiem woj. poznańskiego konfederacji warszawskiej. Jesienią 1706 pozostawał w Wielkopolsce przy oddziałach woj. kijowskiego Józefa Potockiego, z nominacji Leszczyńskiego hetmana w. kor., i wraz z nim po bitwie pod Kaliszem 29 X t.r. został wzięty do niewoli saskiej. Na polecenie Augusta II, który nie chciał przekazywać jeńców zwycięskiemu Karolowi XII, star. gnieźnieński Adam Śmigielski w pozorowanym starciu z Sasami odbił J. Potockiego i T-ę, a następnie przewiózł ich do Przemyśla, obsadzonego przez garnizon rosyjski. Zapewne gdy Śmigielski, zmieniwszy orientację polityczną, fortelem uwolnił woj. kijowskiego pod koniec grudnia, wolność odzyskał również T. Dn. 24 I 1707 Leszczyński nominował go marszałkiem nadw. kor. Na początku czerwca t.r. przybył T. z woj. ruskim Janem Stanisławem Jabłonowskim na Śląsk do Opawy na rozmowy z nuncjuszem papieskim G. Piazzą, a we wrześniu był we Wrocławiu i być może wtedy umieścił tam żonę i córki. Z paszportem od hetmana w. kor. Adama Mikołaja Sieniawskiego udał się w styczniu 1708 do swych dóbr; pod Łańcutem w poł. stycznia t.r. rozmawiał z marszałkiem konfederacji sandomierskiej Stanisławem Denhoffem i bp. kujawskim Konstantym Felicjanem Szaniawskim, a potem z Sieniawskim, aby zorientować się, na jakich warunkach byłoby możliwe porozumienie Sandomierzan z Leszczyńskim. W kwietniu t.r. Leszczyński wyprawił go z poselstwem do seraskiera benderskiego Jusufa paszy dla wyegzekwowania obiecanych posiłków tureckich; T. wrócił w lipcu bez sukcesu. Korespondował w tym czasie z hetmanem kozackim Iwanem Mazepą, którego chciał nakłonić do współdziałania z Leszczyńskim i ze Szwedami. Utrzymywał też kontakty z księciem siedmiogrodzkim Franciszkiem II Rakoczym, przedstawiając mu wizję wspólnej wojny przeciw carowi. T.r. miał chorągiew w armii kor. podległej J. Potockiemu. W grudniu przebywał w Lubelskiem w otoczeniu Leszczyńskiego i 22 XII w kwaterze króla w Wiszniowcu (zapewne Wiśniów koło Krasnegostawu) uczestniczył w rozmowach z wysłanym przez Sieniawskiego krajczym kor. Stefanem Potockim. Pojechał z nim następnie jako przedstawiciel Leszczyńskiego do Lwowa i w styczniu 1709 spotkał się potajemnie z żoną, która przedostała się tam górskimi drogami. Możliwe, że to on został komendantem Lwowa, zajętego w poł. marca t.r. przez siły Stanisławowskie.
Po klęsce połtawskiej Karola XII w lipcu 1709, wycofaniu się Leszczyńskiego na Pomorze szwedzkie i powrocie Wettyna do Rzpltej pod koniec sierpnia t.r., T. pozostawał pod dozorem w Warszawie, choć August II obiecał mu amnestię. Na przełomie l. 1709 i 1710 udało mu się przedostać, zapewne z oddziałami J. Potockiego na Węgry do Munkacza, do Franciszka II Rakoczego, który oddziały te przyjął na swą służbę. Na Walnej Radzie Warszawskiej w r. 1710 posłowie krakowscy, ruscy i wołyńscy prosili, by T. mógł wrócić do kraju. Stale korespondował z Sieniawskim, starając się o amnestię; zastrzegał jednak, że nie będzie brał udziału w walkach przeciw Szwedom. Zapewne w ślad za J. Potockim znalazł się w otoczeniu Karola XII w Benderach, a po uwięzieniu 1 II 1713 króla Szwecji przez Turków udał się z J. Potockim pod opiekę chana tatarskiego Kaplan Gereja. Amnestię otrzymał 24 III t.r., ale do Polski wyruszył z Adrianopola dopiero w sierpniu z posłami tureckim i tatarskim. Został przyjęty we Lwowie przez Sieniawskiego, a 18 X marszałek w. kor. Józef Mniszech wprowadził go w Warszawie na pokoje królewskie, gdzie T. oznajmił, że Porta oferuje mediację między Szwecją a Rzpltą. Na obiedzie 27 X u Augusta II uzyskał osobistą amnestię i przysiągł wierność królowi. Nadal jednak utrzymywał stały kontakt z Leszczyńskim; w styczniu 1714 aresztowano we Lwowie oficera szwedzkiego przewożącego do niego tajną korespondencję. Rozczarowany sytuacją w Polsce, zwłaszcza eksploatowaniem dóbr szlacheckich przez wojska saskie, a wiedząc, że dwór mu nie ufa, zaczął prowadzić agitację antykrólewską wśród szlachty i magnatów. Rozeszły się pogłoski, że to z jego podburzenia sejmik krakowski zamierzał wysłać posłów do innych województw z wezwaniem do łączenia się w konfederację, a T. miał zostać marszałkiem związku. Na pewno namówił szlachtę, by połączyła się z wojskiem kor. w konfederację generalną. Gdy Karol XII przedostał się z Turcji do Stralsundu, T. udał się w styczniu 1715 do Wrocławia, gdzie gromadzili się zwolennicy Leszczyńskiego, w celu spiskowania przeciw Augustowi II; możliwe, że z Michałem Wiśniowieckim pojechał w lutym t.r. do Stralsundu. Był we Wrocławiu do jesieni, a w październiku zaczął się starać o porozumienie z Augustem II. Odrzucił wezwanie konfederatów tarnogrodzkich do przyjazdu do Polski, natomiast na początku r. 1716, otrzymawszy zezwolenie króla, wrócił do Rzpltej.
Zaufania dworu T. jednak nie odzyskał. Mimo to w kompucie armii kor. zatwierdzonym na sejmie Niemym 1717 r. utrzymano jego chorągiew panc. i dano jej leża w Krakowskiem. W l. 1717–20 utrzymywał korespondencję z saskim ministrem Jakubem Henrykiem Flemmingiem. Relacjonował mu w marcu 1717 swój pobyt w Ks. Dwóch Mostów (Zweibrücken), gdzie rezydował Leszczyński, a wiosną 1718 informował o antywettyńskich planach podejmowanych podczas rokowań rosyjsko-szwedzkich na Wyspach alandzkich. W czerwcu t.r. oferował, że pojedzie na zapowiadany kongres generalny w Brunszwiku, który miał zakończyć wojnę północną, ale otrzymał od Flemminga chłodną odmowę. W lipcu sprawował pewną misję w Niderlandach. W lutym 1719 starał się zainteresować Flemminga ekspedycją pod Białą Cerkiew na poszukiwanie skarbu Mazepy. Próbował też, jak się zdaje, oferować poparcie dla idei elekcji królewicza Fryderyka Augusta «vivente rege». Starając się o jakąś formę zadośćuczynienia za straty poniesione w czasie wojny północnej, uzyskał poparcie Leszczyńskiego, który otrzymał obietnicę królowej Szwecji Ulryki Eleonory, że wysunie taki warunek przy zawieraniu pokoju z Augustem II. Przed sejmem 1719/20 r. rezydent cesarski F. Martels oskarżył T-ę o wzięcie w sekwestr wina kupców węgierskich na szkodę skarbu cesarza.
Po ojcu odziedziczył T. dobra melsztyńskie w woj. krakowskim i część klucza podhorodecko-ilnickiego w woj. ruskim. W listopadzie 1713 sprzedał bądź zastawił Sieniawskim Podhorodce. Po stryju Mikołaju, zapewne przez żonę, Annę z Tarłów, wszedł w posiadanie dóbr Dębno w woj. sandomierskim. Żona wniosła mu też Monasterzyska w woj. bracławskim, gdzie w r. 1743 ufundowała kościół katolicki. T. zmarł w r. 1721 (po 18 III) w wieku 47 lat w Dębnie, został pochowany w kościele Reformatów w Zakliczynie. Anonimowe epitafium poświęcone zmarłemu pt. „Grób kryształowy z obfitych łez wystawiony”, pozostało w rękopisie.
T. był żonaty (od 16 I 1695) z Anną z Tarłów, córką star. goszczyńskiego Kazimierza (zm. 1690) i jego pierwszej żony Ludwiki Marii z Żelęckich. Owdowiawszy, Kazimierz tarło ożenił się z Franciszką z Wiśniowieckich, wdową po Mikołaju tarle, stryju T-y . Po śmierci ojca i macochy Anna trafiła pod opiekę ojca T-y, który doprowadził do jej małżeństwa z synem. Wg Macieja smoleńskiego Anna była córką stryja Mikołaja, a więc kuzynką T-y, co spowodowało sprzeciw reformatów zakliczyńskich wobec planowanego małżeństwa i w konsekwencji przeniesienie rodzinnej siedziby z Melsztyna do Dębna. W małżeństwie tym miał T. córkę Franciszkę, zamężną od r. 1719 za Wawrzyńcem Lanckorońskim (1686–1756), star. stopnickim, oraz synów: Adama (1713–1744, zob.) i Antoniego (1717–1759), kaszt. lubaczowskiego w l. 1740–58, a także kilkoro dzieci młodo zmarłych. Dobrami melsztyńskimi małoletnich dzieci zarządzał brat T-y, Jan, «człowiek bez tytułów, urzędów, żony, arcypobożny, hojny dla ubogich, opiekun reformatów zakliczyńskich».
T. wspomniany jest w powieści Karola Boromeusza Hoffmana „Król wygnaniec. Obrazek historyczny z lat 1714–1725” (Lipsk 1856 I–II), jednak autor myli go niekiedy z jego bratem Michałem.
Dworzaczek, tabl. 131, 132; Niesiecki, IX; Słown. geogr. (Monasterzyska); Urzędnicy, III/2, X; – Bondyra W., Tarłowie i szlachta województwa lubelskiego w pierwszej połowie XVIII wieku, w: Tarłowie, rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 75–6; Feldman J., Geneza konfederacji tarnogrodzkiej, „Kwart. Hist.” R. 42: 1928 s. 500–1; tenże, Polska a sprawa wschodnia, Kr. 1926; Gąsior E., sejm konwokacyjny po śmierci Jana III Sobieskiego, W. 2017 s. 97, 244; Gierowski J. A., Konfederaci tarnogrodzcy wobec możliwości porozumienia szwedzko-rosyjskiego, w: Słowianie w dziejach Europy, P. 1974 s. 255; tenże, Między saskim absolutyzmem a złotą wolnością, Wr. 1953; tenże, Na szlakach Rzeczypospolitej…, Kr. 2008; tenże, W cieniu Ligi Północnej, Wr. 1971; Haake P., August der Starke, Berlin 1926 s. 103; Hoczyk G., Działania wojenne trzeciej wojny północnej, „Roczn. Lub.” R. 8: 1965 s. 78–9; Konopczyński W., Polska a Szwecja, W. 1924 s. 63–4; Kriegseisen W., Samorząd szlachecki w Małopolsce w latach 1669–1717, W. 1989; tenże, Walka polityczna w województwach małopolskich w roku 1708, „Kwart. Hist.” R. 92: 1985 s. 3, 7, 23–4; Krupa J., Żydzi w Rzeczypospolitej w czasach Augusta II (1697–1733), Kr. 2009; Pabich Ł., Bitwa pod Koniecpolem 21 listopada 1708, Zabrze–Tarnowskie Góry 2014; Pielas J., Szlachta sandomierska wobec najważniejszych wydarzeń politycznych z pierwszych lat panowania Augusta II (1696–1704), w: Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, Kielce 2001; Popiołek B., Kobiecy świat w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Kr. 2003 (dot. żony); Poraziński J., Epiphania Poloniae, Tor. 1999; tenże, Sejm 1703 roku, W. 1988 s. 87 (poza indeksem); Przyboś K., Sejmik województwa krakowskiego w czasach saskich, Kr. 1981 (wykaz posłów krak.); Smoleński M., Melsztyn, o zamku i jego panach, o kościele i plebanach z dodatkiem o Domosławicach, Kr. 1888 s. 68–73; Zarewicz L., Leliwita Spicimir kasztelan krakowski oraz monografia Melsztyna, Kr. 1890 s. 92; Zielińska T., Magnateria polska epoki saskiej, W. 1977; – Acta Nuntiaturae Polonae, Romae 1991–8 XLI vol. 1–3; toż, Cracoviae 2007 – 14 XLII vol. 2–3; toż, Cracoviae 2011 XLIII vol. 2; Akta grodz. i ziem., XXII 458; Akta sejmikowe woj. krak., V; Articuli pactorum conventorum stanów tej Rzeczypospolitej w WKsL i państw do nich należących z posłami JKM… (b.m.r.w.) s. 23; The Despatches of sir Robert Sutton ambasador in Constantinople (1710–1714), „Camden third series” Vol. 78: 1953; Diariusz sejmu walnego warszawskiego 1701–1702, Wyd. P. Smolarek, W. 1962; Diariusz Walnej Rady Warszawskiej 1710 r., Wyd. R. Mienicki, Wil. 1924; E. H. Weismantells Dagbok 1709–1714, „Historiska Handlingar” Vol. 28: 1928; Franciszek II Rakoczy, Pamiętniki. Wyznania, W. 1988; Pis’ma i bumagi imperatora Petra Velikogo, Moskva 1952 IX, 1975–7 XII cz. 1–2; Rafałowiczówna J., A z Warszawy nowiny te… Listy do Elżbiety Sieniawskiej z lat 1710–1720, Wyd. B. Popiołek, Kr. 2000; teka Podoskiego, I 301; Vol. leg., V 840, VI 338–9; Zawisza K., Pamiętniki, W. 1862 s. 144, 232–3; – AGAD: sigillata, nr 16 s. 66, nr 18 s. 36, Zbiór Czołowskiego, nr 327 s. 34–9, nr 328 s. 45–7, nr 329 s. 51–3, nr 330 s. 8–14; B. Czart.: rkp. 215 k. 163, rkp. 5966 nr 43353–43375, 43437; Sächsisches Hauptstaatsarchiv w Dreźnie: Loc. 710/3 vol. 269 k. 61–87; – Internet: Minakowski M. J., Wielka genealogia Minakowskiego (www.wielcy.pl), Teki Dworzaczka.
Urszula Kosińska